Od maja 2023 roku, kiedy weszły w życie przepisy o fundacji rodzinnej, zainteresowanie tym instrumentem wśród polskich przedsiębiorców systematycznie rośnie. Nie bez powodu – fundacja rodzinna oferuje coś, czego żadne inne dostępne narzędzie prawne nie zapewniało wcześniej w Polsce: trwałe wyłączenie majątku firmy z mechanizmów dziedziczenia przy jednoczesnym zachowaniu kontroli nad jego przeznaczeniem przez kolejne pokolenia. Dla firm rodzinnych planujących sukcesję to zmiana jakościowa, nie tylko prawna. Fundacja rodzinna to tylko jedno z dostępnych narzędzi sukcesyjnych. By zrozumieć, w jakim kontekście je stosować, warto najpierw zapoznać się z tym, czym jest sukcesja biznesu i dlaczego statystyki zmiany pokoleniowej są tak bezlitosne dla firm rodzinnych.
Czym fundacja rodzinna różni się od innych instrumentów sukcesyjnych?
Testament, zapis windykacyjny, zarząd sukcesyjny, darowizna udziałów – to instrumenty, które adresują różne aspekty sukcesji, ale łączy je jedna cecha: wszystkie działają w ramach prawa spadkowego lub zbliżonych mu mechanizmów. Majątek wciąż przechodzi między osobami fizycznymi, wciąż podlega podziałowi i wciąż generuje ryzyko konfliktów między spadkobiercami.
Fundacja rodzinna wychodzi poza ten schemat. Majątek wniesiony do fundacji przestaje być własnością fundatora i nie podlega dziedziczeniu po jego śmierci. Staje się własnością fundacji jako odrębnej osoby prawnej, która działa według zasad określonych przez fundatora w statucie – dokumentu sporządzonego za jego życia z pełną świadomością tego, co chce osiągnąć.
Sukcesja biznesu przez fundację rodzinną – jak to działa w praktyce?
Profesjonalna sukcesja biznesu z wykorzystaniem fundacji rodzinnej przebiega w kilku etapach. Fundator tworzy fundację i wnosi do niej majątek – udziały w spółce operacyjnej, nieruchomości, środki pieniężne. Fundacja staje się właścicielem tych aktywów i zarządza nimi zgodnie ze statutem. Beneficjentami fundacji są wskazane przez fundatora osoby z rodziny, które otrzymują świadczenia – pieniężne lub niepieniężne – na zasadach określonych w statucie.
Kluczowe elementy, które fundator definiuje w statucie, to między innymi:
-
krąg beneficjentów – kto i na jakich warunkach otrzymuje świadczenia z fundacji
-
zasady zarządzania – kto zasiada w zarządzie fundacji i jakie ma uprawnienia decyzyjne
-
zasady inwestowania majątku – w jakie aktywa fundacja może lokować posiadane środki
-
warunki wypłaty świadczeń – czy świadczenia są bezwarunkowe, czy uzależnione od spełnienia określonych kryteriów
-
zasady zmiany statutu – kto i w jakich okolicznościach może modyfikować reguły funkcjonowania fundacji
Fundacja rodzinna a zachowek – co zmienia dziesięcioletni horyzont?
Jednym z najczęstszych pytań przy planowaniu sukcesji z wykorzystaniem fundacji rodzinnej jest pytanie o zachowek. Czy wniesienie majątku do fundacji eliminuje ryzyko roszczeń zachowkowych ze strony pominiętych spadkobierców?
Odpowiedź zależy od czasu. Majątek wniesiony do fundacji wcześniej niż dziesięć lat przed śmiercią fundatora nie wchodzi do substratu zachowku – podstawy obliczania należnego zachowku. To oznacza, że fundator, który utworzył fundację z odpowiednim wyprzedzeniem, może skutecznie wyeliminować ryzyko roszczeń zachowkowych wobec majątku firmy.
Majątek wniesiony w ciągu ostatnich dziesięciu lat przed śmiercią fundatora jest zaliczany do substratu zachowku – ale nawet wtedy świadczenia wypłacane przez fundację uprawnionemu beneficjentowi zaliczają się na poczet jego zachowku, co może całkowicie zaspokoić roszczenie bez konieczności naruszania majątku fundacji.
Aspekty podatkowe fundacji rodzinnej przy sukcesji
Fundacja rodzinna oferuje atrakcyjny reżim podatkowy, który jest jednym z głównych powodów jej rosnącej popularności. W trakcie bieżącej działalności fundacja korzysta ze zwolnienia z CIT od dochodów z dozwolonej działalności – dywidend, odsetek, przychodów z najmu, zysków ze sprzedaży aktywów.
Opodatkowanie pojawia się dopiero przy wypłacie świadczeń beneficjentom. Fundacja płaci wówczas CIT według stawki 15%. Beneficjenci z kręgu najbliższej rodziny fundatora – tzw. grupy zero – są zwolnieni z PIT od otrzymanych świadczeń. Efektywna stawka opodatkowania przy świadczeniach na rzecz bliskich wynosi zatem 15%, co jest znacznie korzystniejsze od standardowego opodatkowania dywidend ze spółki kapitałowej.
Fundacja rodzinna najlepiej sprawdza się jako element szerszego planu. O tym, jak kompleksowo zaplanować sukcesję w firmie rodzinnej – od transferu własności po wybór następcy – piszemy w osobnym artykule.
Dla kogo fundacja rodzinna jest właściwym narzędziem?
Fundacja rodzinna najlepiej sprawdza się w przypadkach, gdzie majątek jest znaczący i zróżnicowany, rodzina jest rozgałęziona, a fundator chce zapewnić firmie ciągłość przez więcej niż jedno pokolenie. Nie jest to instrument dla każdego – koszty utworzenia i bieżącego funkcjonowania fundacji są realne, a złożoność struktury wymaga stałej obsługi prawnej i podatkowej.
Dla przedsiębiorcy z firmą wartą kilka milionów złotych i z kilkorgiem dzieci o różnym poziomie zaangażowania w biznes – fundacja rodzinna jest często jedynym rozwiązaniem, które jednocześnie chroni majątek, zapewnia świadczenia dla rodziny i gwarantuje ciągłość zarządzania.
Firma Marianski Group doradza przedsiębiorcom w zakresie sukcesji biznesu z wykorzystaniem fundacji rodzinnej i innych instrumentów prawnych, oferując kompleksowe wsparcie od analizy sytuacji wyjściowej po wdrożenie i monitoring struktury.
